"انجمن ایرانی مهندسان محاسب ساختمان" به عنوان یک انجمن علمی-فنی، از سال 1348 فعالیت خود را آغاز کرده و با اهداف دفاع از منافع معنوی و حقوق صنفی، اعتلای ارزش حرفهای، بالا بردن سطح علمی و فنی و... مهندسان محاسب، به کار خود ادامه میدهد. بهمن حشمتی، رئیس هیئتمدیره این انجمن با انتقاد از ساخت بخش زیادی از ساختمانها توسط سازندگان تجربی و نبود ارتباط مناسب بین مسئولان دستگاههای مرتبط با اعضای این انجمن، در زمینه بیان مسائل و مشکلات مرتبط با مقاومسازی ساختمانهای امروزی در ایران، با خبرنگار شبکه اطلاع رسانی صنوف و مسکن ایران(صما)، به گفتوگو نشسته است که متن این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
صما: معضل عمده صنعت ساخت و ساز کشور از دیدگاه شما چیست؟
حشمتی: به طور عام، معضل عمده در این صنعت، عدم استفاده از نیروهای متخصص در روند ساخت است. اگرچه در ساختمانهای مهم نظیر کارخانجات، مترو و برخی ساختمانهای بلندمرتبه، سیستم مجری و پیمانکار، مهندسان طراح، مشاور، محاسب و... جزو نیروهای ماهر هستند و مکانیزم ساخت استاندارد در آنها اجرا میشود؛ اما بخش زیادی از ساخت و سازها در سطح کشور توسط سازندگان تجربی انجام میشود. از سوی دیگر، گاهی ممکن است که مهندسان محاسب، بهخوبی وظیفه خود را انجام دهند، اما کنترل و ضعف در اجرا از سوی سایر عوامل اجرایی قابل مشاهده است.
صما: به اعتقاد شما در ساخت و ساز، تخصص حرف اول را میزند یا تجربه؟
حشمتی: تجربه پشتوانه تخصص است و سازنده متخصص، درنهایت تجربه میاندوزد، اما ممکن است که برخی از محفوظات سازنده تجربی از نظر فنی یا آییننامهای نادرست باشد و سازندهای که از طریق تجربی اقدام به ساخت و ساز میکند، این اشتباه را در جریان ساخت ادامه میدهد؛ از این رو تخصص، شرط لازم در امر ساخت و ساز است.
* خطاهای ناشی از طراحیهای کامپیوتری
صما: اخیراً بلندمرتبهسازی، بهویژه در کلانشهر تهران رو به گسترش بوده است. ارزیابی شما از روند ساخت آسمانخراشها چیست؟
حشمتی: در یک کلمه باید گفت که نگران ساختمان های بلندمرتبه و نحوه ساخت آنها هستم! چون متأسفانه در حال حاضر مالکان برای صرف هزینه کمتر، ساختمان خود را بر اساس نقشهها و طراحیهای کامپیوتری تهیه شده توسط افراد کم تجربه میسازند؛ در صورتی که کامپیوتر نوعی ابزار است و لازم است که یک طراح، طراحی کامپیوتری را بهینه کند؛ این خطر وجود دارد که طراحیهای کامپیوتری همواره درست و اصولی نباشد. درنتیجه ساختمانی با طراحی و اجرای غیراصولی، نمیتواند انتظاراتی نظیر توان "شکلپذیری" و "تحمل تغییر مکان در برابر زلزله" را برآورده کند و در اثر زلزله فرو میریزد.
صما: شکلپذیری در ساختمانها چگونه محقق میشود؟
حشمتی: شکلپذیری یک ساختمان، با طراحی خوب و جزئیات اجرایی درست محقق میشود. اجرای یک ساختمان با افزایش شکلپذیری آن دشوارتر میشود به طوری که ممکن است حتی مجری را از ادامه اجرای آن منصرف کند.
صما: با توجه به قرارگیری قسمت اعظم ایران روی گسل زلزله، عملکرد دستگاههای نظارتی را بر ساخت و سازها چطور ارزیابی میکنید؟
حشمتی: همانطور که اشاره شد، به دلیل تعریف چارچوب نظارتی برای ساختمانهای مهم، نظارت بر آنها در سطح مناسبی است. مشکل عمده، مربوط به ساختمانهای چندطبقه در شهرهای کوچک و متوسط است که قسمت عمدهای از ساخت و سازهای سطح کشور را تشکیل میدهد و ممکن است که نظارت و کنترل کیفیت دقیقی روی آنها انجام نگیرد. خوشبختانه هنوز در شهرهای بزرگ و مهم زلزله رخ نداده که ببینیم عملکرد ساخت و سازهای فعلی تحت شرایط وقوع زلزله چه خواهد بود. بنابراین اکنون نمیتوان حوادث پس از زلزله در کلانشهرها را قضاوت کرد، اما مسلم است که چون هنوز ساختمانسازی توسط سازندگان متخصص در کشور جا نیفتاده و ساخت وساز بهراحتی به افرادی غیرمتخصص واگذار میشود و بهطور عام ارتباط چندانی با کنترلها و نظارتهای فعلی ندارد.
صما: آیا در شرایط فعلی، آمادگی وقوع زلزله را داریم؟
حشمتی: مشکل ما این است که اگر به طور نمونه از حدود 30 سال پیش، نظارتهای درست و دقیقی بر ساخت و سازها انجام می گرفت، اکنون با معضل مقاوم نبودن ساختمانها روبهرو نبودیم. درواقع، این قبیل ساختمانهایی که طی این مدت ساخته شدهاند، چون خوب ساخته نشدهاند؛ کیفیت مورد انتظار برای مقاومت در برابر زلزله را ندارند.
صما: برای اینکه کمترین آسیب را در هنگام بروز زلزله داشته باشیم، چه راهکارهایی ارائه میکنید؟
حشمتی: راهکار مشخص، این است که مانند دیگر کشورها خوب طراحی کنیم و خوب بسازیم. تعدادی از ساختمانهای کنونی، استراتژیک و ویژه است که مقاومسازی آنها انجام شده یا خواهد شد. اما مانند تمامی کشورهای دنیا، مقاومسازی ساختمانهایی که مالکان آنها را عامه مردم تشکیل میدهد، نیازمند ابراز تشویقی است. چون مالکان توانایی مالی و فنی لازم برای مقاومسازی خانههای خود را ندارند.
صما: مقاومسازی ساختمانها باید چگونه انجام گیرد؟
حشمتی: مقاومسازی ساختمانها مفهومی مدیریتی-فنی است و بهسازی یک ساختمان، بستگی به هزینهای دارد که برای مقاومسازی آن در نظر گرفته میشود. یعنی ابتدا باید سطح خطر، سطح عملکرد موردنظر و ملاحظات اقتصادی را تعریف کرد؛ بنابراین بهسازی یک ساختمان، امری چندوجهی و چندمنظوره است.
صما: آیا جداگرهای لرزهای میتوانند در مقاومت ساختمانها در برابر زلزله مؤثر عمل کنند؟
حشمتی: به اعتقاد من کاربرد جداگرهای لرزهای برای ساختمانهای قدیمی و مهم نظیر موزهها تاثیر مثبتی دارد، چون این ساختمانها احیاناً نمیتوانند نیروی زلزله واردشده را تحمل کنند. اما در ساختمانهای تازه ساخت به دلیل هزینه بالای آن، چندان مورد استفاده قرار نمیگیرد و بهسادگی نمیتوان احتمال وقوع زلزله را به مالکان قبولاند؛ درواقع خود مالکان باید ضرورت استفاده از آن را احساس کنند. اما تأثیر مثبت جداگرهای لرزهای این است که در هنگام وقوع زلزله، باعث کاهش اثرات حرکت زمین به ساختمان و درنتیجه کاهش نیروی زلزله در ساختمان میشوند.
صما: نقش پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، در فرهنگسازی برای مقاومسازی ساختمانها چیست؟
حشمتی: پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی، که در جریان تدوین آییننامهها و سخنرانیها نیز فعال است، میتواند یکی از قطبهای این امر باشد. اما اینکه بتوان فرهنگ مقاومسازی را در سطح عام جامعه پیاده کرد، جای بحث دارد. مسلم است که انتقال فرهنگ مقاومسازی به سطوح عام جامعه، اقدام بسیار دشواری است که از عهده یک سازمان برنمیآید و باید تدبیری اساسی برای آن اندیشیده شود. مهم این است که سرمایهگزاران در عرصه ساخت و ساز، معتقد به واگذاری ساخت به متخصصان باشند.
صما: درباره پروژههای مسکن مهر چه نظری دارید؟ استانداردها تا چه حد در این طرح رعایت میشود؟
حشمتی: پروژههای مسکن مهر جنبههای مثبت و منفی را همزمان با هم دارد. جنبه مثبت آن این است که امکان کاربرد بسیاری از تکنولوژیهای ساخت، در این طرح فراهم شده؛ اما قیمت معین ساخت آن منجر به عدم کاربرد مصالح مرغوب شده است؛ یعنی این نگرانی وجود دارد که در طول چند سال آینده به طور نمونه شاهد ترکیدگی لولهها، اتصال برق، نم دادن آجرها و... ناشی از مصالح نامرغوب باشیم و بهرهبرداران با مشکل مواجه شوند.
صما: یعنی نگرانی از کاربرد مصالح نامرغوب در پروژههای خارج از مسکن مهر وجود ندارد و در دیگر ساخت و سازها، لزوماً مصالح استاندارد به کار میرود؟
حشمتی: خیر. اما مسئله این است که اگر در قیمت ساخت مسکن چنین محدودیتی نباشد، سازندگان در گزینش مصالح کاربردی،حق انتخاب دارند؛ اما وقتی که قیمت تعیین میشود و به رغم افزایش افزایش تورم، این قیمت ثابت میماند، سازندگان به سمت استفاده از مصالح با مرغوبیت کمتر سوق داده میشوند.
صما: آیا دولت از نظرات اعضای انجمن ایرانی مهندسان محاسب ساختمان در ساخت پروژههای مسکن مهر بهره جسته است؟
حشمتی: دولت باید از انجمن ایرانی مهندسان محاسب، جامعه مهندسان مشاور ایران و دیگر انجمنهای صنفی که به نام نهادهای "صنعت احداث" شناخته میشود، نظرخواهی کرده و از مشارکت آنها در تصمیمگیریها و تصمیمسازیها استفاده کند؛ اما تاکنون این تعاملات ضعیف بوده است.
صما: انجمن ایرانی مهندسان محاسب ساختمان، تا چه حد در دستیابی به اهداف خود، عملکرد موفقی داشته است؟
حشمتی: برگزاری سخنرانیها و ارتباط علمی با اعضای انجمن؛ ارتباط با سازمانهای دولتی؛ ارتباط با شهرداری در زمینه کنترل مضاعف و نیز با وزارت راه و شهرسازی در حوزه تعیین درجه کارشناسی متقاضیان صلاحیت، از جمله اقدامات انجمن است. به رغم امکانات محدود، انجمن همواره سعی در تحقق اهداف خود داشته است. مهمترین مسئله این است که در هنگام تشکیل انجمن مهندسان محاسب ساختمان در سال 1348، حرفه مهندسی محاسب در جامعه فنی شناخته شده نبود؛ اما در حال حاضر مهندسان محاسب و به عبارت دیگر مهندسان سازه، برای بسیاری از رشتههای تخصصی مهندسی جهت تشخیص صلاحیت جزو الزامات هستند.
صما: کدام یک از اهداف انجمن مهندسان محاسب ساختمان محقق نشده است؟
حشمتی: در زمینه ارتباط با مسئولان دستگاههای مرتبط، همواره با مشکل مواجه بودهایم و کمبود بودجه نیز عامل دیگری برای دستیابی به اهداف موردنظر انجمن بوده است؛ اما درمجموع، میتوان چنین ارزیابی کرد که موفقیت انجمن بیشتر از امکاناتی بوده که در اختیار داشته است.
